Zonder bestaanszekerheid geen herstel

Een nakende OCMW-maatregel van Anneleen Van Bossuyt, minister van Maatschappelijke Integratie, zal mensen met een verslavingsproblematiek verplichten om aan hun ontwenning te werken als voorwaarde om het leefloon te krijgen. Deze verplichting zal worden opgelegd via het Geïndividualiseerd Project voor Maatschappelijke Integratie (GPMI). Experten en ervaringsdeskundigen wijzen de minister op de vele valkuilen van een dergelijke maatregel. 

Sancties hebben nooit mensen met een zware verslavingsproblematiek tot herstel geholpen. Integendeel. Een stabiele leefsituatie – inkomen, huisvesting, kortom bestaanszekerheid – is een basisvoorwaarde om herstel mogelijk te maken. Zonder die stabiliteit is herstel voor de meeste mensen eenvoudigweg onhaalbaar. 

Het is ook problematisch om behandeling als voorwaarde te stellen in een zorgsysteem dat vandaag structureel overbelast is en niet altijd afgestemd is op mensen met complexe, langdurige verslavingsproblematieken. Wachtlijsten zijn de norm, niet de uitzondering. Een behandeling opleggen terwijl die niet tijdig of passend beschikbaar is, schuift de verantwoordelijkheid door naar mensen die daar het minst vat op hebben. Hierop willen de ondertekenaars expliciet de aandacht van minister Van Bossuyt vestigen. 

Verslaving is geen keuze, gebrek aan inzet of verantwoordelijkheid. Het is een ernstige chronische, recidiverende psychische aandoening. Hierover bestaat ruime medische consensus die werd vastgelegd in internationale classificaties zoals de DSM-5-TR en ICD 11. Net zoals bij andere ernstige psychische aandoeningen gaat verslaving vaak gepaard met andere psychische, sociale en somatische problemen en verloopt herstel grillig en zelden lineair. Toch dreigt verslaving in dit debat anders behandeld te worden dan andere psychische aandoeningen. Dat valt o.a. op als Valerie Van Peel in De Afspraak (05/01/26) voor een voorwaardelijk OCMW-beleid pleitte tegenover mensen met een verslavingsproblematiek.

“We koppelen de uitkering van mensen met een klinische depressie, schizofrenie of bipolaire stoornissen toch ook niet aan het “succes” van hun behandeling. Waarom zouden we dat bij verslaving wél doen?”  zegt Inge Temmerman, voorzitter van de Vlaamse Vereniging Behandelcentra Verslaafdenzorg (VVBV). 

De netwerken voor armoedebestrijding wijzen al jarenlang op de tekortkomingen van het GPMI-systeem: 

“Praktijkervaring toont aan dat sanctionering in de vorm van opschorting van het leefloon in het kader van het GPMI te allen prijzen te vermijden is omdat het niet responsabiliseert en geen enkel aangetoond positief effect heeft”,  benadrukt Caroline Van der Hoeven, coördinatrice van het Belgisch Netwerk Armoedenbestrijding.

“Het heeft echter wel aantoonbaar negatieve gevolgen (angst, diepere armoede, dakloosheid), en dit voor het volledige gezin.” Dwang door middel van een zorgbevel staat haaks op de aard van het GPMI als een gezamenlijk ontwikkeld begeleidingsinstrument. 

De ondertekenaars sluiten zich aan bij de minister wat betreft het belang van actieve en aanklampende begeleiding van mensen met een verslavingsproblematiek. Maar een beleid dat inzet op zulke begeleiding kan alleen slagen als die begeleiding:

• onvoorwaardelijk is – niet gekoppeld aan sancties of het verlies van bestaansmiddelen,
• vertrekt van haalbare doelen,
• inzet op stabiliteit op andere levensdomeinen zoals wonen,
• mensen respectvol en actief blijven benaderen,
• perspectief biedt,
• mensen verantwoordelijkheid laten opnemen binnen hun mogelijkheden en op eigen tempo.

Onderstaande ondertekenaars van dit persbericht willen hun expertise over deze kernprincipes van een rechtvaardige, doeltreffende en realistische aanpak graag delen met minister Van Bossuyt:

• Belgisch Netwerk Armoedebestrijding – BAPN
• Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs – VAD
• Vlaamse Vereniging Behandelcentra Verslaafdenzorg – VVBV
• Fédération wallonne des institutions pour toxicomanes – Fédito wallonne
• Fédération bruxelloise des institutions spécialisées en matière de drogues et addictions – Féda BXL
• Het Coalitie humaan OCMW